به گزارش خبرنگار بینالملل ایبنا، تحولات اخیر بازار نفت تنها به کاهش تولید یا اختلال صادرات محدود نمیشود؛ آنچه اکنون در اوپک جریان دارد، نشانه شکلگیری آرایش تازهای از قدرت میان اعضای این سازمان است. کاهش شدید تولید عربستان، عراق و کویت در پی جنگ و محدودیتهای حملونقل دریایی، در مقابل افزایش تولید امارات، ونزوئلا و لیبی، عملا توازن سنتی در اوپک را دستخوش تغییر کرده است.
گزارشها نشان میدهد تصمیم اوپک برای مدیریت بحران اخیر، نهتنها باعث افت تاریخی تولید شده، بلکه شکاف میان اعضایی را که دارای مسیرهای جایگزین صادراتی هستند و کشورهایی که به خلیج فارس وابسته ماندهاند، آشکارتر کرده است.
کاهش تولید اوپک؛ آغاز یک بازآرایی درونسازمانی
بر اساس نظرسنجی رویترز، تولید نفت اوپک در آوریل ۲۰۲۶ به حدود ۲۰.۰۴ میلیون بشکه در روز رسید که پایینترین سطح این سازمان در ۲۶ سال گذشته محسوب میشود. اما اهمیت این کاهش صرفا در ارقام خلاصه نمیشود؛ بلکه در توزیع نامتوازن فشار میان اعضای اوپک است.
کشورهایی که زیرساخت صادراتی متنوعتری دارند، توانستهاند بخشی از بازار خود را حفظ کنند، اما اعضایی که صادراتشان وابسته به مسیرهای سنتی خلیج فارس است، با افت شدید درآمد و کاهش ظرفیت تولید مواجه شدهاند.
در واقع، بحران اخیر نشان داد که در معادلات جدید انرژی، تنها حجم ذخایر نفتی تعیینکننده نیست؛ بلکه انعطافپذیری لجستیکی و تنوع مسیرهای صادراتی نیز به عاملی راهبردی تبدیل شده است.
عربستان؛ رهبر اوپک در موقعیت تدافعی
عربستان سعودی که طی دهههای گذشته ستون اصلی ثبات تولید در اوپک محسوب میشد، اکنون با یکی از دشوارترین دورههای خود روبهرو شده است.
طبق گزارش بلومبرگ، تولید نفت عربستان در آوریل به ۶.۳۱۶ میلیون بشکه در روز سقوط کرد؛ سطحی که از زمان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۰ سابقه نداشته است. این کاهش، جایگاه سنتی ریاض به عنوان «تولیدکننده نوسانگیر» بازار جهانی را تضعیف کرده است.
عربستان طی سالهای گذشته همواره با استفاده از ظرفیت مازاد تولید خود، نقش تنظیمکننده بازار را ایفا میکرد؛ اما اکنون بخشی از این ظرفیت عملا بلااستفاده مانده و ریاض ناچار شده بخش بیشتری از صادرات خود را از طریق خط لوله شرق-غرب انجام دهد.
تحلیلگران معتقدند ادامه این وضعیت میتواند نفوذ عربستان در تصمیمگیریهای اوپک را کاهش دهد، زیرا توان این کشور برای مداخله سریع در بازار نفت محدودتر شده است.
امارات؛ بازیگری که از بحران فرصت ساخت
در مقابل، امارات متحده عربی توانسته موقعیت خود را در بازار نفت تقویت کند. دسترسی به پایانه فجیره در دریای عمان به ابوظبی اجازه داده صادرات نفت خود را بدون وابستگی کامل به مسیرهای سنتی ادامه دهد.
رویترز گزارش داده که امارات تنها عضو خلیج فارس بوده که در آوریل تولید خود را افزایش داده است. همزمان، شرکت ADNOC برنامه افزایش ظرفیت تولید تا ۵ میلیون بشکه در روز را دنبال میکند.
خروج امارات از اوپک و اوپک عربی در اوایل مه ۲۰۲۶ نیز نشانهای از تغییر رویکرد این کشور تلقی میشود. بسیاری از ناظران معتقدند ابوظبی اکنون تلاش میکند نقش مستقلتری در بازار جهانی انرژی ایفا کند و کمتر به سیاستهای جمعی اوپک متکی باشد.
این تحولات میتواند در آینده رقابت پنهان میان عربستان و امارات بر سر سهم بازار و نفوذ منطقهای را تشدید کند.
کویت و عراق؛ آسیبپذیرترین اعضای اوپک
بحران اخیر بیش از همه بر کشورهایی فشار وارد کرده که زیرساخت صادراتی جایگزین ندارند. کویت در ماه آوریل عملا صادرات نفت خود را متوقف کرد و عراق نیز بخشی از تولید خود را از مدار خارج ساخت.
برای این دو کشور، کاهش تولید فقط به معنای افت درآمد نیست؛ بلکه میتواند پیامدهای مالی و اجتماعی گستردهتری داشته باشد. اقتصاد عراق همچنان وابستگی شدیدی به درآمدهای نفتی دارد و بخش بزرگی از بودجه دولت از محل صادرات نفت تامین میشود.
کویت نیز با وجود ذخایر مالی قابل توجه، در صورت تداوم محدودیتهای صادراتی با فشار بر بودجه عمومی و پروژههای سرمایهگذاری روبهرو خواهد شد.
بازگشت بازیگران حاشیهای به بازار نفت
به نوشته والاستریت ژورنال یکی از پیامدهای مهم کاهش تولید کشورهای خلیج فارس، افزایش نقش تولیدکنندگانی بوده که طی سالهای گذشته در حاشیه بازار قرار داشتند. از جمله ونزوئلا که پس از کاهش بخشی از تحریمهای آمریکا توانسته صادرات خود را به بالاترین سطح از سال ۲۰۱۸ برساند. لیبی نیز با ترمیم زیرساختهای نفتی تولید خود را به رکورد ۱۰ ساله رسانده است.
اگرچه این دو کشور هنوز فاصله زیادی با تولیدکنندگان بزرگ اوپک دارند، اما بحران اخیر فرصتی برای بازگشت تدریجی آنها به بازار جهانی ایجاد کرده است. این مسئله ممکن است در بلندمدت ساختار سنتی قدرت در اوپک را تغییر دهد و وزن سیاسی اعضای کوچکتر را افزایش دهد.
مواجهه اوپک با دو چالش همزمان
کاهش تولید، اوپک را در موقعیتی پیچیده قرار داده است. از یک سو، محدودیت عرضه باعث افزایش قیمت نفت شده و به رشد درآمد برخی اعضا کمک میکند. اما از سوی دیگر، ادامه این وضعیت میتواند مشتریان بزرگ آسیایی را به سمت تنوعبخشی به منابع انرژی سوق دهد.
همزمان، اوپک پیشبینی رشد تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را کاهش داده است. این تصمیم نشان میدهد خود این سازمان نیز نگران تاثیر بحران اخیر بر رشد اقتصادی جهان و مصرف انرژی است.
بحران اخیر، اوپک را وارد مرحلهای تازه کرده است؛ مرحلهای که در آن شکاف میان اعضای برخوردار از زیرساختهای انعطافپذیر و اعضای وابسته به مسیرهای سنتی صادراتی آشکارتر از همیشه شده است.
در حالی که عربستان، عراق و کویت با کاهش شدید تولید و درآمد مواجه شدهاند، امارات تلاش میکند موقعیت خود را به عنوان بازیگری مستقلتر تقویت کند و کشورهایی مانند ونزوئلا و لیبی نیز از فضای جدید برای بازگشت به بازار استفاده میکنند.
به همین دلیل، پیامد اصلی تصمیمات اخیر اوپک فقط کاهش عرضه نفت نیست؛ بلکه آغاز رقابتی تازه بر سر نفوذ، سهم بازار و رهبری آینده این سازمان است؛ رقابتی که میتواند ساختار قدرت در بازار جهانی انرژی را در سالهای آینده دگرگون کند.
